ZORGdotCOM

Communicatieadvies + Tekst

Deep Listening: met je hele wezen luisteren 13 april 2017

deep listeningOm echt goed naar anderen te kunnen luisteren, moeten we eerst leren goed naar onszelf te luisteren. Wie slecht luistert, vindt het vaak moeilijk om de eigen behoeften en belangen te scheiden van die van de ander. In alles wat je hoort, spelen dan vragen mee als: ‘Wat betekent dit voor mij?’ of ‘Wat kan ik nu zeggen om mijn zin te krijgen?’ Deep Listening (dieper horen) is een door de Ierse boeddhist en psychotherapeute Rosamund Oliver ontwikkelde luistertechniek. De meerdaagse training wordt inmiddels bij het VUmc en het UMC Utrecht aangeboden aan huisartsopleiders. Gert Roos, huisarts in Laren: “Luisteren op zich, dus zonder dat het leidt tot een (be)handeling, is al een kwaliteit van een consult.”

Patiënten willen gehoord en gekend worden
Als je patiënten vraagt wat ze belangrijke kwaliteiten vinden van hun zorgverlener, dan staat luisteren/begrip en compassie hoog op de wensenlijst, nog hoger dan technische vakbekwaamheid. Goed luisteren, betekent oordeelvrije en oprecht geïnteresseerde aandacht geven aan de ander, waarbij je jezelf de tijd en ruimte geeft om wat hij zegt volledig te absorberen. Het zoekt niet naar de oppervlakkige betekenis maar naar het doel, het belang of de behoefte die zit achter wat de ander zegt. Goed luisteren, moedigt de ander aan open en eerlijk te spreken, zonder angst voor veroordeling of afwijzing.

Dieper horen
Carl Rogers, de bekende Amerikaanse psycholoog, doceerde ‘actief luisteren’, een techniek waarbij de luisteraar de ander teruggeeft wat hij denkt gehoord te hebben om zo helderheid te krijgen als de betekenis van wat is gezegd niet duidelijk is. Deep Listening gebruikt sommige technieken van actief luisteren, maar kent een meer contemplatieve kwaliteit. Het maakt gebruik van verschillende methoden uit de hedendaagse psychologie, gecombineerd met de boeddhistische meditatie- en compassietraining. Dieper horen maakt werkelijk luisteren mogelijk, zonder vragen te stellen, een deskundige mening te geven of iemand te willen redden. Hierdoor ontstaat ruimte voor helderheid, begrip en empathie en is er ruimte voor transformatie. Bert van Dijk leidt trainers en coaches op. Hij volgde de 5-daagse opleiding Deep Listening in Ierland en is enthousiast over wat het hem heeft gebracht: “Luisteren is rijker als je luistert met je hele wezen. Je neemt meer waar, er is meer verbinding.”

Zelf-bewustzijn
De training richt zich op drie aspecten: embodiment (bringing the mind home), wat wil zeggen: jezelf in een staat van bewuste aanwezigheid brengen. Vervolgens je werkelijk openstellen voor de ander (compassie) en ondersteunend aanwezig blijven (presentie). Daarbij maak je als het ware steeds de beweging van de lemniscaat: aandacht voor de ander, even terug naar jezelf (wat vult nu mijn luisterruimte, wat beïnvloedt wat ik hoor?), weer naar de aandacht voor de ander en weer terug naar jezelf enzovoort. Het focust op zelf-bewustzijn als basis voor goed luisteren en communiceren. Want pas als je jezelf kent en OK bent met jezelf, kun je authentiek en open anderen tegemoet treden.

Werkplezier
Gé Bontenbal, huisarts te Amsterdam en coach/supervisor voor medici, volgde in 2014 samen met 14 andere huisarts-opleiders de cursus Deep Listening bij de VU. Al eerder had hij daar de opleiding mindfulness gedaan en mediteert sindsdien regelmatig. Bontenbal: “Ik zag deze cursus als verdieping van wat ik al deed op een heel belangrijk aspect in je vak: luisteren. Het laat zich ook goed integreren met andere gesprekstechnieken als Transactionele Analyse en problem solving. Het geeft een extra dimensie aan de mindset om je steeds te verplaatsen in de ander. Vooral compassie en presentie zijn goed in te passen in consulten, het maakt je authentieker, je maakt werkelijk contact en dat geeft meer werkplezier. De eerlijkheid gebied te zeggen dat het nog best lastig is om het altijd toe te passen. De huisartsenpraktijk is enorm rijk aan prikkels de hele dag door. Je moet dus blijven oefenen, maar elke keer dat het wel lukt is rijkdom.”

Vitaliteit
Anne Heynen is psycholoog en docent bij de huisartsopleiding van het VUmc. Ook is zij (samen met Gert Roos, Chantal Bergers en Rianne Maillé) nauw betrokken bij de Nederlandse organisatie rond Deep Listening en de nascholing voor huisartsopleiders. Heynen: “Het gaat om het cultiveren van ‘a stong back and a soft front”. Het is belangrijk om tijdens de opleiding van huisartsen ook aandacht te besteden aan het versterken van hun persoonlijke kracht. Om de hele dag door met compassie naar hun patiënten te kunnen luisteren zonder meegezogen te worden in de verhalen, moeten zij in staat zijn om steeds terug te gaan naar zichzelf, naar hun bewuste aanwezigheid. Hierbij helpt meditatie of de luisteroefeningen die in de Deep Listening training gebruikt worden, maar ook aandachtsoefeningen, die heel klein kunnen zijn: bewust en met aandacht je handen wassen na elke patiënt of met aandacht naar de wachtkamer lopen bijvoorbeeld. Het is mooi om te zien hoeveel baat de jonge artsen hierbij hebben – en niet alleen jonge artsen, eigenlijk geldt dit voor alle hulpverleners!”

Waarde van stil zijn
Rianne Maillé is docent bij de huisartsenopleiding van het UMCU en al sinds 2011 actief op het gebied van Deep Listening. Zij volgde de opleiding bij Rosamund Oliver in Ierland: “Het is heel mooi om te ervaren dat als je heel weinig actief intervenieert in een gesprek er juist heel veel loskomt bij een zorgvrager. In de cursus leer je bijvoorbeeld ook de waarde van stil zijn met elkaar, met en zonder oogcontact, en hoeveel je zelfs dan nog communiceert. Heel bijzonder! Ook is het leuk dat cursisten uitwisselen hoe zij die kleine momenten benutten om even te ‘resetten’ na een consult. Bijvoorbeeld door even 10 tot 20 seconden naar een vakantiefoto te kijken en je te herinneren hoe het was, de geuren, de warmte, hoe je je voelde. Daarna had deze cursist weer nieuwe energie voor haar volgende consult.”

Deep Listening Nederland
Voor het volgen van een basisopleiding Deep Listening is geen ervaring met mindfulness of meditatie nodig. Voor iedereen die de basiscursus Deep Listening heeft gevolgd zijn er jaarlijks vervolgtrainingen (lang weekend) om de vaardigheden te verdiepen en oefenmiddagen. Alle trainingen worden nu nog gegeven door Rosamund Oliver zelf, samen met enkele Nederlandse betrokkenen. Het zit in de planning om in 2017 een train-de-trainer programma te starten, waardoor er in Nederland meer trainers beschikbaar komen en het aantal cursussen uitgebreid kan worden.

Cursussen

Van 9-11 juni 2017 verzorgt Ros Oliver een korte cursus (vrijdagavond + weekend) in Kontakt Der Kontinenten, Soesterberg. Deze cursus wordt georganiseerd door Spiritual Care Programme www.spcare.org. Neem contact op met nederland@spcare.org voor meer informatie en aanmelding. Accreditatie is toegekend voor 8 punten voor o.a. huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde en artsen voor verstandelijk gehandicapten.

Voor wie de Deep Listening Intensive heeft gevolgd is er de mogelijkheid de Advanced Deep Listening cursus te volgen van 30 oktober – 2 november 2017 in Zeegse (Drenthe). Voor meer informatie neem contact op met clingedeeplistening@gmail.com. Deze cursus is bijna vol. Voor o.a. huisartsen wordt accreditatie aangevraagd.

De volgende Deep Listening Intensive in Nederland vindt plaats op 18-22 juli 2018 in Denekamp. Deze wordt van 9-12 mei 2019 gevolgd door de Advanced Deep Listening training. Voor o.a. huisartsen wordt accreditatie aangevraagd. Voor meer informatie over deze twee trainingen, houd de agenda op de website van Frits Koster in de gaten.

Verder bestaat de mogelijkheid om deze trainingen te volgen in Engeland/Ierland en Duitsland (Berlijn). Wil je hierover meer informatie, neem contact op met deeplisteningtraining@gmail.com (Engelstalig).

©2015-2016 Harriët Messing

 

5 tips om te zorgen dat je arts naar je luistert 16 februari 2015

Filed under: Klant centraal in zorg — harrietmessing @ 2:23 pm
Tags: ,

When doctors don't listenIn het boek When Doctors Don’t Listen (Wanneer dokters niet luisteren) vertellen de Amerikaanse SEH-artsen Leana Wen en Joshua Kosowsky wat veel patiënten regelmatig vermoeden: artsen stoppen vaak met luisteren naar het verhaal van een patiënt wanneer ze gefocust zijn op het stellen van een diagnose. Ze richten zich vaak op specifieke symptomen, wat ertoe kan leiden dat ze teveel tests uitvoeren en overbehandelen.

Een waargebeurd voorbeeld: een mevrouw van 85 komt bij de huisarts met pijn in de heupstreek. De mevrouw vertelt dat de pijn niet in de lies zit, maar meer aan de achterkant. De pijn zorgt ervoor dat ze bijna niet kan lopen. En dat het lijkt op wat ze een paar jaar gelden al eens heeft gehad, toen er een verschoven ruggenwervel de oorzaak bleek van een beknelde zenuw. Mevrouw is een half jaar ervoor geopereerd aan endeldarmkanker. Na de operatie heeft zij een colonstoma gekregen en er zijn geen uitzaaiingen gevonden, noch op scans voor de operatie, nog in de bij de operatie weggenomen lymfeknopen. Ook de bloeduitslagen bij de eerste nacontrole zeer recent waren goed.

De huisarts doet geen lichamelijk onderzoek. Hij besluit wel een foto van de heup te laten maken en bloed af te nemen vanwege ‘de mogelijkheid op uitzaaiingen’. De bloeduitslagen zijn wederom goed en op de röntgenfoto is wat slijtage te zien die normaal is voor haar leeftijd. De huisarts verwijst haar nu door naar de fysiotherapeut. Die constateert een flinke knoop in een spier aan de achterkant van haar heup, veroorzaakt door verkeerd liggen en/of lopen door het gewicht van het stomazakje. De knoop wordt in een paar sessies weggemasseerd en mevrouw krijgt oefeningen om haar houding te verbeteren. Had de huisarts beter geluisterd en lichamelijk onderzoek gedaan naar de plaats van de pijn, dan had hij zijn tests over kunnen slaan.

Kookboekgeneeskunde
Wen en Kosowsky vinden dat artsen vandaag de dag de kunst van het luisteren naar patiënten onvoldoende beheersen. Hierdoor kunnen zij de symptomen van een patiënt niet goed in een context plaatsen. Wen geeft zelf ook toe dat zij tijdens haar opleiding eerst heel erg vastzat in deze vorm van kookboekgeneeskunde, waarbij ze als het ware in haar hoofd een checklist afvinkte met symptomen, terwijl de patiënt doorpraatte. Zo dacht ze het meest efficiënt te zijn.

Verhaal patiënt is instrument
Kosowsky, vicevoorzitter en klinisch hoofd van Brigham’s spoedeisende zorgafdeling, noemt het “een fout in de manier waarop we artsen leren denken”, het resultaat van te veel vertrouwen in high-tech beeldtechnieken en bloedtesten om biomarkers te meten die er een generatie eerder niet waren. “Het gaat om de balans”, vindt hij: “Leana en ik zeggen niet dat we alle richtlijnen en protocollen eruit moeten gooien. En artsen volgen deze richtlijnen met de allerbeste intenties. Maar ze spelen nu een te grote rol. Ze zijn handig om de patiëntveiligheid te vergroten, bijvoorbeeld bij infectiepreventie of voor- en na operaties, maar niet bij het stellen van een diagnose. Daar is het verhaal van de patiënt één van je belangrijkste instrumenten.”

Hoe kan je er als patiënt zelf voor zorgen dat je arts beter naar je luistert? Dit is wat Wen en Kosowsky aanraden:

  1. Vertel een goed verhaal. Begin bij het begin en vertel in vijf minuten of korter (indien mogelijk) je verhaal chronologisch in hoofdlijnen waarbij je belangrijke onderdelen benadrukt. Je kunt je verhaal van tevoren in een paar belangrijke punten voorbereiden op papier. Gebruik geen medisch jargon dat je op TV of internet hebt opgedaan. Als de arts je probeert te onderbreken met vragen, haal adem en vraag of je eerst je verhaal af mag maken voor hij vragen stelt.
  2. Geef altijd context. Wat gebeurde er in je leven toen de symptomen begonnen? Als ze recent erger zijn geworden, wat denk je dat die verergering zou kunnen veroorzaken? Dit helpt je arts verder te kijken dan het diagnostische protocol en je meer als individu te zien.
  3. Beschrijf symptomen zo specifiek mogelijk gedurende een lichamelijk onderzoek. Als je maar op één plek pijn voelt, laat dat weten. Vertel of de pijn scherp of vaag is, contant of met tussenpozen. Artsen gebruiken meestal een pijnscore van 1 – 10, waarbij 1 voor heel milde en 10 voor martelende pijn staat. Maar dit kan misleidend zijn, want de definitie van een patiënt voor pijn van categorie 10 kan heel anders zijn dan die van de arts.
  4. Zorg dat je een differentiaaldiagnose krijgt. Artsen moeten meer dan één diagnose in hun hoofd hebben bij aanvang om ervoor te zorgen dat ze niets over het hoofd zien. Meestal zal een arts sterker denken aan één specifieke diagnose en een paar andere in zijn achterhoofd houden. Je kunt bijvoorbeeld te horen krijgen dat de arts denkt dat je migraine hebt, maar dat als de pijn gedurende de komende week niet minder wordt, je een hersenscan moet ondergaan om een tumor uit te sluiten. “Pas op als het erop lijkt dat je arts maar op het uitsluiten van één specifieke aandoening gefocust lijkt.” schrijven Wen en Kosowsky.
  5. Vraag naar de redenen voor elke medische test. Je arts moet in staat zijn uit te leggen waarnaar hij op zoek is, hoe groot de kans is dat je die diagnose hebt en of je behandeling op basis van die diagnose anders zal zijn. Elke test heeft risico’s, zelf een simpele bloedafname, vindt Wen, dus ze moeten om de juiste redenen gedaan worden.

©2015 Harriët Messing

 

Bertho Nieboer: “Ik kijk naar de hele mens” 12 juli 2012

Als je als arts #durfteluisteren op je Twitter-profiel hebt staan, wil je daar iets mee zeggen. Een goede reden om eens met Bertho Nieboer (@DokterBertho) te gaan praten over echt luisteren en hoe je dat doet: “De echte hulpvraag komt soms pas aan het einde van het gesprek, als je vraagt of de patiënt alles heeft besproken wat zij van plan was.”

Bertho Nieboer, gynaecoloog UMC St Radboud

Al als kind wilde Nieboer arts worden door eigen ervaringen met de zorg. Eerst wilde hij kinderarts worden maar het kinderleed greep hem te veel aan. Uiteindelijk koos hij voor gynaecologie met als subspecialisatie goedaardige aandoeningen: “Binnen gynaecologie is het spectrum van emoties heel breed, van intens verdriet bij kwaadaardige aandoeningen of infertiliteit tot grote vreugde bij een geboorte. Ik heb bovendien bewondering voor de mentaliteit van schouders eronder die vrouwen bij ziekte vaak aan de dag weten te leggen. De combinatie van analyseren én doen vind ik leuk aan mijn specialisatie.”

#durfteluisteren
Nieboer zette vorig jaar een filmpje online waarin hij ervoor pleit dat artsen zich ook als mens moeten laten zien. Bijvoorbeeld door social media in te zetten en zo ‘hun witte jas uit te trekken’ om een gelijkwaardige vertrouwensband met patiënten op te bouwen. Nieboer: “Durf te luisteren gaat over het bekende onderzoek waarin je ziet dat artsen vaak na 18 seconden hun patiënt al in de rede vallen omdat ze denken het al te weten. In het begin van mijn opleiding heb ik op die manier een diagnose gemist. Dat heeft er enorm ingehakt en daar heb ik van geleerd.”

Vertrouwen
“Door niet goed te luisteren ben je niet meer open en mis je vaak onderdelen van het verhaal van de patiënt die van belang zijn voor diagnose en behandeling”, vervolgt Nieboer zijn verhaal. Dan weet je één onderdeel, maar blijken er later in het traject ineens nog twee andere dingen mee te spelen. Dan heb je dus niet goed aangesloten bij de echte hulpvraag. Bovendien voelt een patiënt zich zo niet gehoord en zal vaker terugkomen om toch te proberen door te dringen. Met een patiënt die zich niet volledig gehoord voelt, bouw je ook niet echt een vertrouwensband op. En zonder vertrouwen is er geen sprake van een arts-patiëntrelatie.”

Echt luisteren
Hoe doe je dat dan, echt luisteren? “Het begint met je eigen houding”, vindt Nieboer: “Ik dwing mezelf om ontspannen te gaan zitten. Want als ik op het puntje van mijn stoel zit, ben ik zelf al minder open en zal een patiënt uit mijn houding wellicht opmaken dat ik weinig tijd heb. En dat beïnvloedt dan ook haar verhaal. Ik let op hoe mensen hun verhaal vertellen. Woordgebruik en mimiek verklappen vaak of mensen het moeilijk vinden om hun echte verhaal te vertellen. Een vrouw met buikklachten die vanwege pijn bijvoorbeeld al jaren geen seks meer kan hebben. Als ik bij haar alleen focus op de pijn, mis ik de echte klacht. Verder luister ik allereerst als dokter en dan pas als gynaecoloog. Ik kijk naar de hele mens. Want anders bestaat het gevaar dat ik klachten meteen door een gynaecologische bril bekijk terwijl de oorzaak helemaal niet gynaecologisch hoef te zijn. Ik vraag aan het einde altijd of de patiënt alles heeft besproken wat ze van plan was. Soms komt dan pas de echte hulpvraag boven tafel, vooral als daar schaamte of andere negatieve emoties op zitten. En ja, mijn spreekuur loopt regelmatig een half uur uit.”

Opleiding
Wat maakt dat de ene arts goed kan luisteren en de ander niet? Nieboer haalt onderzoeken aan dat één op de tien artsen geen arts meer zou willen zijn en dat veertig procent van de artsen symptomen van burn-out vertonen. Dat is ook van invloed op hoe zij hun werk uitvoeren. “Ik denk dat je al veel vroeger in de opleidingen aan studenten vragen kunt stellen over motivatie en verwachtingen over hoe hun leven er uit zal gaan zien. Soms kiezen mensen voor een specialisatie die totaal niet past bij de wensen die zij hebben voor hun persoonlijke leven. Verder denk ik dat in de opleiding veel meer aandacht kan komen voor hoe je onder tijdsdruk toch alle relevante informatie van een patiënt naar boven krijgt.”

Menslievendheid
Het verborgen curriculum tijdens de coschappen wordt vaak genoemd als oorzaak dat studenten hun communicatievaardigheid kwijt raken. Onderzoek onder studenten in Maastricht en Groningen wees uit dat die vaardigheden hen tijdens de coschappen zelfs worden afgeleerd. Maar waarom weet de ene dokter zijn vaardigheden beter vast te houden dan de ander? Nieboer: Om het een leven lang vol te houden als arts zal je een bepaalde mate van menslievendheid moeten hebben, iets willen bijdragen. Een intrinsieke motivatie. De schaarste aan opleidingsplekken zorgt ervoor dat je hoe dan ook mee moet in het opleidingssysteem. Daar gaat het nu soms te veel over euro’s en ego’s. Maar er zijn ook maatschappen die inkomen inleveren voor meer tijd per patiënt. Je moet nu als student behoorlijk stevig in je schoenen staan om jouw ideeën over hoe je dokter wilt zijn, vast te houden. Dat betekent nu dat je jezelf kwetsbaar moet durven opstellen en vechten voor hoe jij denkt dat het moet. Of dat je jouw idealen tijdelijk parkeert totdat je het zelf voor het zeggen krijgt. Ook hiervoor is het goed dat studenten veel vroeger in hun opleiding iets gaan doen aan persoonlijk leiderschap: wat voor een arts wil ik straks zijn. En er kan natuurlijk ook iets aan de opleiderskant en het systeem veranderd worden.”

Andere prikkels
Tot slot, heeft Nieboer in dit interview alles kunnen zeggen wat hij wilde? Nieboer: “Echt luisteren is te leren, maar alleen als je er de voordelen van kunt zien. Ik denk dat er daarom andere prikkels nodig zijn voor artsen. In de opleidingen zou de zeer leerzame feedback van patiënten een prominentere plek kunnen krijgen. En het ziekenhuis zou artsen niet slechts op omzet kunnen beoordelen, maar bijvoorbeeld ook op de beoordelingen op Zorgkaart Nederland. Dan wordt er misschien ook ruimte geschapen om soms wel langer de tijd te nemen als dat nodig is.”

©2012 Harriët Messing

 

 
%d bloggers liken dit: